‘जयंती-२’: शिक्षणाच्या उंबरठ्यावर उभ्या असलेल्या सामाजिक वास्तवाचा आरसा!

शिक्षण म्हणजे माणसाच्या आयुष्याला दिशा देणारे परिवर्तनाचे साधन. शिक्षणाच्या माध्यमातून माणूस केवळ अक्षरज्ञान मिळवत नाही, तर तो प्रश्न विचारायला, अन्यायाविरुद्ध उभे राहायला आणि स्वतःचे अस्तित्व सिद्ध करायला शिकतो. मात्र शिक्षणाच्या याच मंदिरात जात, आर्थिक परिस्थिती, सामाजिक पार्श्वभूमी आणि आरक्षणाच्या मुद्द्यावरून भेदभाव होत असेल, तर त्या व्यवस्थेच्या मूलभूत उद्देशावरच प्रश्नचिन्ह निर्माण होते. ‘जयंती-२’ हा चित्रपट याच अस्वस्थ करणाऱ्या वास्तवाला भिडतो. हा केवळ महाविद्यालयीन जीवनाची कथा सांगणारा चित्रपट नाही, तर आधुनिक शिक्षण व्यवस्थेतील सामाजिक विषमता, जातीय पूर्वग्रह, संस्थात्मक अन्याय आणि सामाजिक न्यायाच्या संघर्षाचे चित्रण करणारी कलाकृती आहे. चित्रपटाच्या माध्यमातून मांडण्यात आलेले प्रश्न केवळ पडद्यावर घडत नाहीत, ते आपल्या आजूबाजूच्या समाजातही वेगवेगळ्या स्वरूपात जिवंत आहेत. दिग्दर्शक शैलेश नरवाडे यांनी या विषयाला हात घालताना केवळ भावनिक कथानकावर विसंबून न राहता, शिक्षण व्यवस्थेतील गुंतागुंतीचे सामाजिक संदर्भ मांडण्याचा प्रयत्न केला आहे. ऋतुराज वानखेडे, प्रियदर्शिनी इंदलकर, पायल जाधव, विजय निकम, रोहिणी हट्टंगडी, देविका दप्तदार आणि अन्य कलाकारांनी साकारलेल्या भूमिका या चित्रपटाच्या आशयाला बळकटी देतात.

         चित्रपटाची कथा महाविद्यालयीन शिक्षणाचे स्वप्न घेऊन पुढे येणाऱ्या आदिवासी तरुणीच्या संघर्षाभोवती फिरते. शिक्षणाच्या माध्यमातून आयुष्य बदलण्याची आकांक्षा बाळगणाऱ्या या विद्यार्थिनीला महाविद्यालयीन वातावरणात जातीय भेदभाव, सामाजिक पूर्वग्रह आणि संस्थात्मक दबावाला सामोरे जावे लागते. अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवल्यानंतर तिच्यावर कारवाई होते. चौकशी, निलंबन आणि त्यानंतर उभा राहणारा संघर्ष हा केवळ एका विद्यार्थिनीचा वैयक्तिक प्रश्न राहत नाही, तर तो संपूर्ण शिक्षण व्यवस्थेच्या संवेदनशीलतेची परीक्षा ठरतो. ‘आवाज उठवणाऱ्यालाच शिक्षा आणि अन्याय करणाऱ्याला संरक्षण, अशी व्यवस्था किती काळ चालणार?’ हा प्रश्न चित्रपटाच्या कथानकातून प्रेक्षकांसमोर उभा राहतो. महाविद्यालयीन परिसरातील राजकारण, संस्थात्मक दबाव आणि सामाजिक ओळखींचा शिक्षणाच्या संधींवर होणारा परिणाम या बाबींचे चित्रण चित्रपटात केले आहे. त्यामुळे ‘जयंती-२’ ही केवळ मनोरंजनासाठी पाहण्याची कलाकृती न राहता, शिक्षणव्यवस्थेचे सामाजिक परीक्षण करणारी कथा ठरते.

          आज आरक्षण हा विषय राजकीय आणि सामाजिक चर्चेच्या केंद्रस्थानी आहे. आरक्षणाच्या समर्थनार्थ आणि विरोधात विविध भूमिका मांडल्या जातात. मात्र या चर्चेत आरक्षणाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीचा आणि सामाजिक विषमतेच्या वास्तवाचा अनेकदा विसर पडतो. ‘जयंती-२’ या चित्रपटाचे वैशिष्ट्य असे की, तो आरक्षणाकडे केवळ राजकीय मागणी किंवा सामाजिक वाद म्हणून पाहत नाही. ‘जयंती-२’ मधील ऐतिहासिक अन्याय, शैक्षणिक संधींची असमानता आणि सामाजिक प्रतिनिधित्वाची गरज यांचा विचार करण्यास भाग पाडतो. आरक्षण हा उपकार नाही, तो ऐतिहासिक विषमतेवर मात करण्यासाठी स्वीकारलेला घटनात्मक उपाय आहे. तथापि, आरक्षणाची अंमलबजावणी, त्याचे लाभार्थी, आर्थिक व सामाजिक निकष आणि त्यासंबंधीचे धोरणात्मक प्रश्न यांवर विधायक चर्चा होणे आवश्यक आहे. चित्रपट या चर्चेला भावनिक आणि मानवी संदर्भ देतो. त्यामुळे आरक्षणाच्या प्रश्नाकडे केवळ राजकीय चष्म्यातून न पाहता, सामाजिक न्यायाच्या व्यापक चौकटीतून पाहण्याची गरज अधोरेखित होते.

           चित्रपटातील एक महत्त्वाचा आशय म्हणजे जातीय ओळख आणि सामाजिक न्याय यांच्यातील संबंध. समाजात अनेकदा जात प्रमाणपत्र, शैक्षणिक पात्रता किंवा आर्थिक निकष यांच्या आधारे व्यक्तीचे मूल्यमापन केले जाते. मात्र, सामाजिक विषमतेचा अनुभव केवळ कागदपत्रांवरून समजत नाही. जात प्रमाणपत्र एखाद्या व्यक्तीची प्रशासकीय ओळख स्पष्ट करू शकते, परंतु सामाजिक न्यायाची हमी केवळ कागदपत्रांमधून मिळत नाही. सामाजिक सन्मान, समान संधी, भेदभावमुक्त वातावरण आणि निर्णयप्रक्रियेत सहभाग या बाबीही तितक्याच महत्त्वाच्या आहेत. या वास्तवाकडे चित्रपट लक्ष वेधतो. जातीय पूर्वग्रह हा केवळ ग्रामीण किंवा पारंपरिक समाजव्यवस्थेपुरता मर्यादित नसून, आधुनिक शिक्षण संस्थेमध्येही वेगवेगळ्या स्वरूपात दिसू शकतो, हा विचार चित्रपट मांडतो.

            ऋतुराज वानखेडे यांनी साकारलेली संघर्षशील व्यक्तिरेखा आणि पायल जाधव यांनी साकारलेली सामाजिक वास्तवाशी जोडलेली भूमिका कथानकाला भावनिक अधिष्ठान देतात. प्रियदर्शिनी इंदलकर यांच्या भूमिकेलाही कथानकात महत्त्वाचे स्थान आहे. विजय निकम, रोहिणी हट्टंगडी, देविका दप्तदार आणि अन्य कलाकारांनी साकारलेल्या व्यक्तिरेखा चित्रपटातील सामाजिक संदर्भ अधिक ठळक करतात. या कलाकारांच्या अभिनयामुळे चित्रपटातील संघर्ष केवळ घोषणांमध्ये न राहता, मानवी अनुभवांच्या रूपात प्रेक्षकांसमोर येतो. दिग्दर्शक शैलेश नरवाडे यांनी विषयाच्या गांभीर्याला साजेसे कथानक उभे करण्याचा प्रयत्न केला आहे. संवाद, प्रसंगरचना आणि सामाजिक प्रश्नांची मांडणी यांतून त्यांची विषयाशी असलेली बांधिलकी जाणवते. चित्रपटाच्या निर्मितीशी संबंधित मेलिओरिस्ट फिल्म स्टुडिओ आणि संगीतकार मंगेश धाकडे यांचे योगदानही या कलाकृतीच्या एकूण परिणामकारकतेच्या संदर्भात महत्त्वाचे ठरते.

          सामाजिक विषमता, आरक्षण आणि जातीय वास्तव यांसारखे विषय पडद्यावर आले की, त्याभोवती वाद निर्माण होण्याची शक्यता असते. ‘जयंती-२’च्या प्रदर्शनाला राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाशी संबंधित किंवा काही हिंदू संघटनांकडून विरोध झाल्याचे दावे आणि चर्चा पुढे आल्याचे नमूद केले जाते. या विरोधामागे चित्रपटातील सामाजिक मांडणी, आरक्षणाविषयीचा दृष्टिकोन किंवा विशिष्ट सामाजिक संदर्भांबद्दलच्या आक्षेपांचा संबंध असल्याचे सांगितले जाते. मात्र या चित्रपटाला विरोध करणाऱ्या प्रत्येक संघटनेची अधिकृत भूमिका, त्यांची नेमकी मागणी आणि विरोधाची कारणे यांची स्वतंत्र व सर्वसमावेशक पुष्टी उपलब्ध स्रोतांवरून स्पष्ट होत नाही. त्यामुळे कोणत्याही संघटनेवर ठोस आरोप करण्यापूर्वी अधिकृत निवेदने आणि विश्वसनीय वृत्तांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. तथापि, व्यापक प्रश्न मात्र महत्त्वाचा आहे. एखाद्या चित्रपटातील विचारांशी मतभेद असतील, तर त्यावर चर्चा, चिकित्सक समीक्षा, सार्वजनिक संवाद किंवा कायदेशीर मार्गांचा अवलंब करता येतो. मात्र चित्रपट प्रदर्शितच होऊ न देणे, कलाकारांवर दबाव आणणे किंवा प्रेक्षकांच्या अभिव्यक्ति स्वातंत्र्यावर मर्यादा आणण्याचा प्रयत्न करणे, हा लोकशाहीतील संवादाच्या संस्कृतीसमोरील गंभीर प्रश्न ठरू शकतो. चित्रपटाशी असहमती व्यक्त करण्याचा अधिकार जसा महत्त्वाचा आहे, तसाच चित्रपट पाहण्याचा आणि त्यावर स्वतंत्र मत बनविण्याचा प्रेक्षकांचा अधिकारही महत्त्वाचा आहे.

          जातीय विषमता आणि सामाजिक न्यायाच्या प्रश्नांवर भाष्य करणाऱ्या कलाकृतींना विरोध होणे ही केवळ चित्रपटसृष्टीपुरती मर्यादित बाब नाही. अशावेळी प्रश्न असा उपस्थित होतो की, आपल्याला अस्वस्थ करणारा प्रश्न पडद्यावर दिसू नये असे वाटते की, त्या प्रश्नाचे वास्तवच बदलावे असे वाटते? समाजातील विषमता दूर करण्यासाठी केवळ घोषणांची नव्हे, तर आत्मपरीक्षणाची गरज आहे. शिक्षणसंस्थांमध्ये भेदभावाला स्थान नको असेल, तर संस्थात्मक पारदर्शकता, तक्रारनिवारण व्यवस्था, संवेदनशील प्रशासन आणि सामाजिक समतेची मूल्ये प्रत्यक्षात रुजवावी लागतील. ‘जयंती-२’ या चित्रपटाचे महत्त्व याच ठिकाणी अधोरेखित होते. तो प्रेक्षकांना एका विद्यार्थिनीच्या संघर्षाची कथा सांगतो, पण त्याच वेळी शिक्षणव्यवस्था, आरक्षण, जातीय ओळख आणि सामाजिक न्याय यांवर व्यापक विचार करण्याची संधी देतो.

           सिनेमा हा केवळ मनोरंजनाचा पडदा नाही. तो समाजाचा आरसाही असतो आणि कधी कधी समाजाला स्वतःचा चेहरा दाखवणारा आरसाही ठरतो. ‘जयंती-२’ ही कलाकृती शिक्षणाच्या उंबरठ्यावर उभ्या असलेल्या सामाजिक वास्तवाकडे लक्ष वेधते. जात, धर्म, भाषा, आर्थिक परिस्थिती किंवा सामाजिक पार्श्वभूमी कोणतीही असो, प्रत्येक विद्यार्थ्याला सन्मानाने शिक्षण घेण्याचा अधिकार मिळायला हवा. संविधानाने दिलेली समता, स्वातंत्र्य, बंधुता आणि सामाजिक न्यायाची मूल्ये केवळ पुस्तकांत न राहता, शिक्षणसंस्थांच्या दैनंदिन व्यवहारात उतरली पाहिजेत. कारण शिक्षणाच्या मंदिरात प्रवेश मिळणे ही पहिली पायरी आहे, पण तेथे माणूस म्हणून सन्मान मिळणे, ही खरी सामाजिक प्रगती आहे! ‘जयंती-२’सारख्या चित्रपटांकडे केवळ कलाकृती म्हणून नव्हे, तर समाजाशी संवाद साधणाऱ्या माध्यमाच्या रूपात पाहिले पाहिजे. त्यातील विचारांशी सहमत असो वा असहमती असो, प्रश्नांपासून पळून जाण्याऐवजी त्यांच्यावर चर्चा करण्याची तयारी समाजाने दाखवली पाहिजे. सिनेमा थांबविण्यापेक्षा सामाजिक अन्याय थांबविण्याची मोहीम उभी राहिली, तरच शिक्षणाच्या उंबरठ्यावर उभ्या असलेल्या प्रत्येक ‘जयंती’ला खऱ्या अर्थाने न्याय मिळेल                                                                                                                                                                                                                                                                            प्रविण बागडे